GADAM CentrePHYSICS IN EARTH SCIENCES ENVIRONMENT AND ARCHEOLOGY
 
Informacje
Formularz zgłoszenia uczestnictwa
Program sesji
Curriculum vitae
Biografia
Biography (eng.)
Kontakt
 

Sesja poświęcona pamięci
Profesora Mieczysława F. Pazdura
Gliwice, 22 października 2005 roku

Biografia

Professor Mieczysław F. Pazdur

Mieczysław Franciszek Pazdur urodził się 4 października 1946 roku, w niewielkim miasteczku Tuchowie malowniczo położonym na Pogórzu Karpackim. Był pierwszym z czworga dzieci w średniozamożnej rodzinie chłopskiej, w której do dziś żywe są wspomnienia walk partyzanckich z ostatniej wojny, w których brali udział rodzice Mieczysława jako żołnierze Armii Krajowej. Już w okresie szkoły podstawowej, a następnie średniej zdradzał zainteresowania przedmiotami ścisłymi. Po ukończeniu Liceum Ogólnokształcącego w Tuchowie rozpoczął studia na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W ostatnich latach studiów jego zainteresowania skupiały się na fizyce teoretycznej, a w szczególności fizyce cząstek elementarnych. Owocem tych zainteresowań była praca zatytułowana "Oddziaływania elektromagnetyczne cząstek elementarnych w modelu U(6,6)", na podstawie, której uzyskał stopień magistra fizyki w 1969 roku. W tym roku opuścił Kraków, gdzie nie mógł podjąć pracy ze względu na brak stałego zameldowania. Ograniczenie to wprowadzone zostało jako restrykcyjne dla studentów spoza Krakowa, po antykomunistycznych rozruchach studenckich w roku 1968, w których Mieczysław brał aktywny udział.

Pierwszą pracę podjął Mieczysław w Instytucie Metalurgii Żelaza w Gliwicach jako inżynier asystent, z nadzieją na rychły powrót do Krakowa i kontynuowanie badań w dziedzinie cząstek elementarnych. Los chciał jednak, aby Mieczysław pozostał w Gliwicach, gdzie po niespełna roku pracy w Instytucie Metalurgii Żelaza, podjął kolejną pracę na Politechnice Śląskiej, w zespole badawczym kierowanym przez Profesora Mościckiego, który w 1967 roku przybył na Politechnikę z grupą kilku osób, by po raz kolejny podjąć próbę budowy Laboratorium C-14 w Polsce. Mieczysław aktywnie uczestniczył w pracach związanych z uruchomieniem stanowisk pomiarowych oraz w pierwszych pomiarach aktywności radiowęgla i datowaniach próbek.

Pierwsze ważne opracowania naukowe Mieczysława dotyczyły precyzji pomiarów naturalnych radioaktywności izotopu węgla 14C z zastosowaniem techniki liczników proporcjonalnych i statystycznej analizy wyników pomiarów. Wspólnie z Mościckim i Zastawnym opracował oryginalną metodę kontroli punktu pracy liczników proporcjonalnych oraz algorytm obliczania wieku próbek, które z niewielkimi modyfikacjami stosowane są do dziś w Laboratorium C-14 w Gliwicach.

Jedna z najważniejszych wczesnych prac Mieczysława poświęcona jest fluktuacji wydajności liczby zliczeń impulsów pochodzących z gazowych liczników proporcjonalnych. Praca ta jest równocześnie jedną z najbardziej znanych i cytowanych w literaturze światowej jego prac metodycznych. Stanowiła ona podstawę obszernego opracowania zatytułowanego "Problemy metodologii i opracowania statystycznego wyników pomiarów naturalnych aktywności C-14". Opracowanie to było pierwszym syntetycznym manuskryptem w Polsce opisującym od strony metodycznej podstawy i zastosowanie metody radiowęglowej i jako praca doktorska zostało zaakceptowane na Wydziale Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie w 1978 roku Mieczysław uzyskał stopień doktora nauk fizycznych.

W 1977 roku zmarł Profesor Mościcki i prace organizacyjne związane z działalnością Laboratorium C-14 stały się udziałem Mieczysława. Następne kilka lat stanowiły wyjątkowo bogaty okres twórczy w działalności niewielkiej grupy ludzi skupionych nad badaniami dotyczącymi chronometrii radiowęglowej. Do aktywnych członków tej grupy należał wówczas Andrzej Bluszcz, Romuald Awsiuk, Adam Walanus, Anna Pazdur oraz w późniejszym okresie Tomasz Goslar. W okresie od 1978 do 1984 roku skonstruowane i uruchomione zostały dwa nowe stanowiska liczników proporcjonalnych, zmodernizowane stare i uruchomione nowe linie próżniowe do oczyszczania CO2 i wypełniania liczników, udoskonalona została metoda rejestracji impulsów i analizy statystycznej wyników pomiarów. W tym samym okresie zostały rozpoczęte przez Andrzeja Bluszcza prace nad konstrukcją stanowiska do datowań metodą termoluminescencyjną, pod naukowa opieką Mieczysława.

Osiągnięcia w zakresie doskonalenia metod datowania i okres bardzo aktywnej pracy zawodowej Mieczysława zbiegły się na początku lat osiemdziesiątych z burzliwym okresem przemian politycznych w Polsce. Mieczysław brał bardzo aktywny udział w organizowaniu Związku Solidarność w Politechnice Śląskiej, był członkiem Zakładowej Komisji Solidarności, redagował Biuletyn Solidarności, a w maju 1982 roku został internowany i przebywał trzy miesiące we więzieniu w Zabrzu - Zaborzu.

Od połowy lat siedemdziesiątych Mieczysław rozpoczął działalność nad upowszechnianiem zastosowań metody radiowęglowej, a w późniejszych latach również metody termoluminescencyjnej w naukach przyrodniczych oraz archeologii. Działalność ta odbywała się na płaszczyźnie kontaktów naukowych (konferencje naukowe, wycieczki terenowe, wykłady, udział w organizacjach naukowych i programach badawczych) z przedstawicielami wspomnianych wyżej nauk. Od 1981 roku Mieczysław został powołany na stanowisko kierownika Zakładu Chronometrii Izotopowej Instytutu Fizyki. Laboratorium C-14 stanowiło nieformalną, wydzieloną część zakładu. W 1991 roku nazwa zakładu uległa zmianie na Zakład Zastosowań Radioizotopów. Jako kierownik zakładu współpracował na płaszczyźnie prac naukowo - badawczych i wspólnych projektów badań z wieloma placówkami naukowymi w kraju i za granicą. Owocem tej współpracy była opublikowana w 1982 roku monografia pt. "Badanie dokładności datowania metodą 14C późnopleistoceńskich i holoceńskich osadów organogenicznych", którą Mieczysław przedłożył jako rozprawę habilitacyjną w Instytucie Geologicznym w Warszawie. Uchwałą Rady Naukowej Instytutu, w roku 1984 Mieczysław uzyskał stopień doktora habilitowanego nauk przyrodniczych w zakresie geologii czwartorzędu.

Idea upowszechniania zastosowań fizycznych metod datowania w naukach o Ziemi i archeologii zaowocowała zorganizowaniem w 1983 roku po raz pierwszy konferencji "Metody Chronologii Bezwzględnej". Było to pierwsze w Polsce spotkanie wykonawców i użytkowników różnych metod chronologicznych, powtarzane w późniejszym okresie co trzy lata. Materiały z tej konferencji ukazały się jako pierwszy i drugi tom wydzielonej, nowej edycji Zeszytów Naukowych Politechniki Śląskiej z serii Matematyka - Fizyka, pt. "Geochronometria". Od tego czasu kolejne tomy Geochronometrii wydawane są przede wszystkim jako materiały konferencyjne, sporadycznie stanowią opracowania monograficzne zawierające teksty rozpraw doktorskich i habilitacyjnych oraz monotematyczne opracowania problemów rozwiązywanych w zespołach interdyscyplinarnych.

Fizyczne metody chronometryczne i ich zastosowanie do konstrukcji skal czasu dla różnych zdarzeń geologicznych i archeologicznych zachodzących na Ziemi, były myślą przewodnią przy podejmowaniu przez Mieczysława różnych problemów badawczych zarówno własnych jak również tych, które realizował w zespołach interdyscyplinarnych bądź do realizacji, których nakłaniał młodych ludzi rozpoczynających pracę naukową w Zakładzie Zastosowań Radioizotopów. Termoluminescencyjna metoda datowania osadów geologicznych i obiektów archeologicznych, jej aspekt pomiarowy i metodyczny, był przedmiotem pracy doktorskiej Andrzeja Bluszcza i jego późniejszych badań na potrzeby stratygrafii i archeologii. Konstrukcja skal czasu z wykorzystaniem metody TL, EPR oraz C-14 dla zdarzeń klimatycznych zapisanych w naciekach jaskiniowych, stanowiła podstawowe zagadnienie w pracy doktorskiej Heleny Hercman oraz w uprawianej przez nią obecnie problematyce badawczej. Zmiany koncentracji izotopu węgla 14C w przeszłości, kalibracja radiowęglowej skali czasu na podstawie badań warwowanych osadów jeziornych stanowią od wielu lat przedmiot badań Tomasza Goslara, których rezultaty zawarte są w jego pracy doktorskiej i licznych publikacjach. Mieczysław zainspirował wszystkie te tematy badań na początku lat osiemdziesiątych i był promotorem wspomnianych prac doktorskich. Zapis zmian klimatu w osadach węglanowych (martwice wapienne, nacieki jaskiniowe, osady jeziorne) na podstawie badań izotopowych tych osadów, stanowi do dziś ważny rozdział w problematyce badań uprawianych w Zakładzie Zastosowań Radioizotopów.

Od początku lat 90, z inspiracji Mieczysława, trwają prace nad komputerową, gliwicka bazą datowań radiowęglowych. Baza ta zawiera opis prawie 2/3 wszystkich datowań wykonanych dotychczas w Gliwicach i w zamierzeniu jej twórców stanowić powinna zbiór danych wyjściowych do interpretacji stratygraficznych i paleoklimatycznych.

Od połowy lat osiemdziesiątych datuje się intensywny rozwój współpracy Zakładu Zastosowań Radioizotopów z wieloma zagranicznymi placówkami naukowymi: Uniwersytetami w Cambridge, Oxford, Glasgow, Perpignan, Ferrara, Laboratorium Radiowęglowym National Environment Research Council w Szkocji, Centre des Faibles Radioactivities C.N.R.S. w Gif-sur-Yvette we Francji, Andyjską Misją Archeologiczną Uniwersytetu Warszawskiego. Współpraca z ostatnią z wymienionych instytucji zaowocowała wydaniem ksiązki pt. "ANDES. Radiocarbon database for Boliwia, Ecuador and Peru", Gliwice - Warszawa, 1994; Mieczysław był jednym z jej współredaktorów. Kontakty naukowe z Instytutem Geochemii i Fizyki Minerałów Ukraińskiej Akademii Nauk w Kijowie uwieńczone zostały zainstalowaniem nowych stanowisk do syntezy benzenu w Laboratorium C-14, w Gliwicach na użytek nowej metody radiowęglowej wykorzystującej ciekłoscyntylacyjną spektrometrię promieniowania beta. Szczególnie owocna była współpraca Zakładu Zastosowań Radioizotopów z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (IAEA) w Wiedniu. Mieczysław dwukrotnie pełnił rolę eksperta metody radiowęglowej na kraje Ameryki Łacińskiej, Brazylię i Peru. Był głównym autorem i kierownikiem projektu współpracy technicznej między IAEA i Politechniką Śląską, dzięki któremu Zakład Zastosowań Radioizotopów wzbogacił się w najnowszej generacji spektrometr scyntylacyjny promieniowania beta, QUANTULUS 1220, oraz wysokiej rozdzielczości spektrometr germanowy promieniowania gamma.

Z początkiem lat dziewięćdziesiątych z inicjatywy Mieczysława rozpoczęto zmiany w organizacji kształcenia studentów kierunku Fizyka Techniczna na Wydziale Matematyczno - Fizycznym Politechniki Śląskiej. Wyodrębniły się wówczas dwie specjalności nauczania: "Fizyka środowiska" oraz specjalność, która obecnie nosi nazwę "Optoelektronika". Pierwsza z wymienionych specjalności była szczególnie bliska Mieczysławowi. Nowy program studiów obu specjalności okazał się atrakcyjny dla wielu młodych ludzi i w 1991 roku po raz pierwszy od wielu lat na kierunku fizyka rozpoczęło studia około 100 osób. Idea kształcenia młodych ludzi w dziedzinie badań środowiska została upowszechniona przez Mieczysława również poza murami uczelni. W tym roku po raz jedenasty został rozstrzygnięty konkurs "Fizyka a ekologia", w którym bierze udział młodzież szkół średnich. Konkurs ten jest współorganizowany przez grupę twórczą młodzieży QUARK, działającą przy Pałacu Młodzieży w Katowicach a jego zasięg obejmuje całą Polskę. Mieczysław był pomysłodawcą i opiekunem naukowym pierwszego konkursu.

Mieczysław prowadził aktywną działalność w organizacjach i komitetach naukowych. Był członkiem Prezydium Komitetu Badań Czwartorzędu Polskiej Akademii Nauk i przewodniczącym Sekcji Chronologii i Datowania Bezwzględnego, Członkiem Komitetu Narodowego INQUA przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, Członkiem Komisji Paleogeografii Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, przez jedną kadencję pełnił rolę przewodniczącego Gliwickiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Był również członkiem Europejskiego Towarzystwa Fizycznego. Brał udział w organizacji 15-tej Międzynarodowej Konferencji Radiowęglowej, która odbyła się w Glasgow, w 1994 roku, jako członek komitetu naukowego konferencji. Był członkiem komitetu organizacyjnego konferencji "Chronologia pradziejów ziem polskich. Problemy tworzenia i korelacji względnych i bezwzględnych skal czasowych", Kraków - Igołomia, 1994. Pełnił rolę przewodniczącego komitetu organizacyjnego I, II, III i IV konferencji "Metody Chronologii Bezwzględnej" zorganizowanych w Gliwicach oraz przewodniczącego komitetu naukowego ostatniej, V-tej konferencji w 1995 roku.

W 1990 roku zorganizował Fundację Radiowęglową w Gliwicach, która miała za zadanie wspierać rozwój izotopowych metod datowania w Polsce i pełnił rolę przewodniczącego Zarządu Fundacji. Brał udział w organizacji Fundacji Politechniki Śląskiej i był członkiem jej Zarządu.

Za swą działalność naukową i organizacyjną otrzymał szereg nagród. Pośmiertnie otrzymał indywidualną nagrodę rektora I stopnia za działalność organizacyjną oraz nagrodę zespołową rektora stopnia II za działalność naukową.

Podsumowanie osiągnięć naukowych i organizacyjnych

Publikacje (258)

Współredaktor książki "ANDES. Radiocarbon database for Bolivia, Ecuador and Peru", Gliwice - Warszawa, 1994.

Autor rozdziałów w książkach:
   w językach obcych - 17
   w języku polskim - 5

Artykuły w czasopismach międzynarodowych - 64

Artykuły w materiałach konferencji międzynarodowych - 33

Artykuły w materiałach konferencji krajowych - 17

Artykuły w czasopismach krajowych - 59

Artykuły w Zeszytach Naukowych Politechniki Śląskiej, włączając "Geochronometrię" - 70

Organizacja krajowych badań naukowych

Współwykonawca projektów rządowych w latach 1981 - 1985:
Zmiany środowiska geologicznego Polski. Projekt MR.I.25.
Pomniki kultury narodowej. Projekt MR.III.5
Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000. Projekt ministra.
Współwykonawca Centralnych Projektów Badawczych 1986 -1990:
Metody chronologii bezwzględnej czwartorzędu. Projekt CPBP 03.13.
Metody chronometrii izotopowej i ich wykorzystanie w badaniach archeologicznych. Projekt CPBP 04.14.
Fizyczne metody chronologii bezwzględnej. Projekt CPBP 01.06.
Kierownik Projektu Badawczego 6 0576 91 01 "Metody chronometrii izotopowej i ich zastosowanie w geologii i archeologii" finansowanego przez Komitet Badań Naukowych w latach 1991-1993.

Kierownik ponad stu prac naukowo - badawczych wykonanych we współpracy z placówkami naukowymi w kraju i zagranicą.

Organizacja badań międzynarodowych

Wykonawca projektu IGCP w latach 1978 - 1986:
Paleohydrological changes in the temperate zone during the last 15 000 years. Project IGCP 158.
Kierownik projektów finansowanych przez IAEA w Wiedniu w latach 1988 - 1995:
C-14 dating of freshwater carbonate sediments with special references to calcareous tufas and laminated sediments. Project RB 5179, 1988-1991.
Upgrading of the laboratory for radioactive dating and environmental radioactivity monitoring. Project POL/8/012, 1993-1996.
Wykonawca Projektu CIPDCT 925048: "Extension of the radiocarbon time - scale into the Late Glacial" finansowanego przez Komisję Wspólnot Europejskich w Brukseli.

Współpraca z Andyjska Misją Archeologiczną Uniwersytetu Warszawskiego nad realizacją projektu NASCA 81, kierowanego przez Italian Archeological Mission w Peru oraz projektu "Alto Piura" kierowanego przez Pontificia Universidad Catolica del Peru, od roku 1988 aż do śmierci.

Prace organizacyjne

Kształcenie młodej kadry

Promotor prac doktorskich:
Awsiuk Romuald, 1985. Lokalne zmiany koncentracji izotopu 14C w atmosferycznym CO2.
Bluszcz Andrzej, 1986. Datowanie osadów metodą termoluminescencji.
Goslar Tomasz, 1990. Pomiary naturalnych aktywności 14C o podwyższonej dokładności i zmiany koncentracji 14C w atmosferycznym CO2 na przełomie X i XI tysiąclecia BP.
Hercman Helena, 1990. Rekonstrukcja elementów środowiska geologicznego Tatr Zachodnich na podstawie datowania izotopowego nacieków jaskiniowych.
Promotor kilkunastu prac magisterskich.
Recenzent wielu prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych.

Nagrody